Agencja przysyła wycenę 30-sekundowego spotu. Na dole tabeli pozycja „VFX i postprodukcja”, a przy niej kwota większa niż za cały dzień zdjęciowy. Pytasz, co w niej siedzi, i słyszysz, że „tracking, compositing i trochę CGI”. Kiwasz głową. Nic z tego nie wynika, poza tym, że budżet właśnie urósł o jedną trzecią.

Znamy to doskonale. Dlatego ten tekst jest o tym, czym naprawdę są VFX (visual effects), jak powstają efekty specjalne do filmów i reklam, dlaczego pięć sekund potrafi kosztować więcej niż dwie minuty i kiedy zamiast efektów lepiej wziąć animację. Bez filmowej magii. Za to z liczbami.

Czym są VFX i czym różnią się od efektów specjalnych

W Polsce na wszystko mówi się „efekty specjalne”. W branży to dwa różne światy. Efekty specjalne (SFX, special effects) robi się na planie, fizycznie: deszczownica, wybuch pirotechniczny, sztuczna krew, charakteryzacja, model budynku do rozwalenia. Kamera rejestruje coś, co naprawdę się wydarzyło, tylko zostało zaaranżowane.

VFX, czyli visual effects, to wszystko, co dokłada się do obrazu albo z niego usuwa już po zdjęciach, w komputerze. Smok nad miastem, ale też wymazany z kadru słup, dodane odbicie w szybie, zmieniona pora dnia, podmieniony ekran telefonu. Jeśli w reklamie ktoś biegnie po ścianie wieżowca, to albo VFX, albo bardzo dobra polisa na życie.

W produkcji VFX często wykorzystuje się CGI (computer generated imagery), czyli obrazy i obiekty tworzone komputerowo. CGI może być składnikiem efektu wizualnego, ale nie każdy visual effect wymaga modelu 3D. Usunięcie kabla z kadru jest typowym zadaniem VFX, choć nie ma w nim CGI. Nie każde CGI jest też VFX. Komputerowo wygenerowany obraz może być samodzielną animacją albo wizualizacją. Ten podział ma znaczenie przy wycenie, bo hasło „potrzebujemy CGI” może oznaczać bardzo różny zakres pracy.

Krótka historia efektów do filmów (z pominięciem nudnych części)

Georges Méliès wystrzelił rakietę w oko Księżyca w 1902 roku i zrobił to bez komputera. Korzystał z trików montażowych, wielokrotnej ekspozycji i malowanych dekoracji. Przez kolejne dekady efekty pozostawały rzemiosłem opartym na makietach, optyce i animacji poklatkowej. King Kong z 1933 roku był lalką wysokości kilkudziesięciu centymetrów, przesuwaną pomiędzy kolejnymi klatkami. W 1975 roku George Lucas założył Industrial Light & Magic na potrzeby „Gwiezdnych wojen”. Od tego momentu efekty coraz wyraźniej stawały się osobną branżą z własnymi studiami, specjalizacjami i nagrodami.

Rok 1993 był przełomem dla fotorealistycznego CGI w kinie. „Park Jurajski” zawiera około sześciu minut dinozaurów wykonanych w pełni cyfrowo. W pozostałych scenach wykorzystano między innymi animatronikę. Umiejętne połączenie obu technik sprawia, że film nadal wygląda przekonująco na tle wielu znacznie późniejszych produkcji. Dwa lata później Pixar pokazał „Toy Story”, pierwszy pełnometrażowy film animowany w całości komputerowo. Potem pojawiły się kolejne kamienie milowe: bullet time w „Matriksie” z 1999 roku, Gollum i cyfrowe armie we „Władcy Pierścieni”, performance capture w „Avatarze” z 2009 roku oraz „Grawitacja” z 2013 roku, w której większość obrazu powstała cyfrowo.

Ważnym zwrotem ostatnich lat stała się produkcja wirtualna. Przy serialu „The Mandalorian” z 2019 roku zamiast klasycznego zielonego ekranu wykorzystano zakrzywioną ścianę LED o wysokości około 6 metrów, obejmującą plan w około 270 stopniach. Jej średnica przekraczała 20 metrów. Na ścianie wyświetlano tło generowane na żywo w silniku gry. System śledził pozycję kamery, więc perspektywa tła zmieniała się wraz z jej ruchem. Aktor widział otoczenie, w którym grał, a światło z ekranu odbijało się w kostiumach i scenografii. Część pracy zwykle wykonywanej po zdjęciach przeniosła się więc na etap przygotowania i realizacji planu.

Jak powstają efekty specjalne: techniki, które warto znać

Nie musisz umieć tego zrobić. Wystarczy, że rozpoznasz, za co płacisz.

Green screen i kluczowanie

Aktor stoi na tle jednolitej zieleni, komputer wycina kolor i w puste miejsce wkleja dowolne tło. Zielony wybiera się dlatego, że cyfrowe matryce są na niego najczulsze i daje najczystszą maskę, a mało kto przychodzi na plan w zielonym swetrze. Niebieski wraca wtedy, gdy w kadrze jest dużo zieleni albo rekwizyt w tym kolorze. Haczyk jest taki, że samo wycięcie to dopiero początek. Trzeba jeszcze dopasować światło, ziarno, ostrość i kolor, żeby wklejona osoba nie wyglądała jak naklejka na lodówce.

Tracking i camera solving

Kamera w reklamie rzadko stoi nieruchomo. Jeśli chcesz dodać napis na budynku, komputer musi wiedzieć, jak kamera poruszała się w kolejnych klatkach. Tracking 2D śledzi punkty w płaskim obrazie i wystarcza przy prostych podmianach, takich jak logo na ścianie, ekran laptopa czy baner w tle. Camera solving rekonstruuje ruch i parametry kamery oraz przestrzenne punkty odniesienia w scenie. Nie odtwarza automatycznie całego otoczenia. Dostarcza jednak danych potrzebnych do osadzenia obiektu 3D z właściwą perspektywą.

To jest etap, na którym najczęściej sypie się tania postprodukcja. Źle policzona kamera oznacza obiekt, który „pływa” po kadrze o kilka pikseli. Widz nie potrafi powiedzieć, co jest nie tak, ale czuje, że coś jest nie tak. A w reklamie to wystarczy, żeby przestał ufać produktowi.

CGI: od modelu do gotowego ujęcia

Przebieg pracy zależy od ujęcia. Zwykle zaczyna się od modelowania, czyli budowy bryły. Potem dochodzą materiały i tekstury, które określają kolor, fakturę, połysk i ślady zużycia. Jeśli postać lub mechanizm ma się poruszać, potrzebny jest rigging, czyli przygotowanie szkieletu i systemu sterowania. Następne etapy mogą obejmować animację, ustawienie światła, symulacje i rendering. Na końcu obraz trafia do compositingu, gdzie łączy się go z pozostałymi warstwami. Nie każdy projekt potrzebuje wszystkich tych etapów.

Obliczenie jednej klatki skomplikowanej sceny może trwać od kilku minut do wielu godzin. Przy 24 klatkach na sekundę minuta materiału ma 1440 klatek, więc czas i koszt renderingu potrafią być większe niż koszt samej animacji. Dlatego studio animacji powinno oszacować obciążenie renderingu już na etapie wyceny, a nie w ostatnim tygodniu przed oddaniem materiału.

Compositing

Compositing to sklejanie wszystkich warstw w jeden obraz: nagranie z kamery, obiekty 3D, wycięte elementy, dym, iskry, korekcja koloru. Dobry compositor jest jak dobry montażysta dźwięku. Jeśli zrobił robotę porządnie, nikt nie wie, że w ogóle był. To także moment, w którym dokłada się drobiazgi decydujące o wiarygodności: cień obiektu na podłodze, jego odbicie w witrynie, lekkie rozmycie w ruchu, ziarno zgodne z resztą ujęcia.

Rotoskopia i czyszczenie kadru

Najmniej efektowna, a najczęściej zamawiana część VFX. Rotoskopia to ręczne obrysowywanie elementu klatka po klatce, kiedy nie było zielonego ekranu, a trzeba oddzielić aktora od tła. Czyszczenie kadru to usuwanie wszystkiego, co nie powinno się znaleźć w ujęciu: mikrofonu, który wjechał od góry, logo konkurencji na koszulce przechodnia, tablicy rejestracyjnej, pryszcza. Brzmi błaho, ale przy dwóch minutach materiału i 24 klatkach na sekundę ktoś musi obejrzeć i poprawić 2880 obrazków.

Symulacje, motion capture, matte painting

Ogień, woda, dym, tkanina, włosy i tłumy to domena symulacji. Komputer oblicza zachowanie wielu elementów według zadanych reguł, a przygotowanie wyniku może trwać wiele godzin lub dni. Motion capture rejestruje ruch aktora i przenosi go na postać cyfrową. Tak powstawał między innymi Gollum. Matte painting to cyfrowy obraz wykorzystywany do budowania lub rozszerzania tła. Może być częścią set extension, czyli szerszego procesu rozbudowy scenografii poza to, co rzeczywiście znalazło się przed kamerą. Dzięki temu fragment ulicy lub wnętrza można zamienić w większą przestrzeń bez budowania całej dekoracji.

Filmy z efektami specjalnymi, od których można się uczyć

Pytanie o najlepsze efekty specjalne ma podchwytliwą odpowiedź: najlepsze są te, których nie widać. Widz pamięta smoka, ale prawdziwa praca VFX to tysiące ujęć, w których usunięto kable, podmieniono niebo, wydłużono ulicę albo doklejono piętro budynku. Kilka tytułów, na których widać to wyjątkowo dobrze:

• „Park Jurajski” (1993) wciąż jest lekcją pokory, bo łączy animatronikę z CGI i pokazuje cyfrowego dinozaura dokładnie tak długo, jak trzeba, ani sekundy dłużej.
• „Mad Max: Na drodze gniewu” (2015) uchodzi za film „bez komputera”, a większość ujęć i tak przeszła przez VFX: usuwanie lin asekuracyjnych, podmiana nieba, rozszerzanie pustyni.
• „Interstellar” (2014) pokazał czarną dziurę policzoną na podstawie równań fizyka Kipa Thorne’a, a obrazy z renderów trafiły później do publikacji naukowej.
• „Avengers: Koniec gry” (2019) to blisko 2500 ujęć z efektami, robionych równolegle przez kilkanaście studiów na trzech kontynentach.
• „The Mandalorian” (2019) przeniósł dużą część efektów przed kamerę, na ścianę LED, i zmienił sposób planowania zdjęć w całej branży.

Polska też ma tu swoje miejsce. Platige Image z Warszawy od lat robi efekty do filmów i cinematiki do gier (między innymi do serii „Wiedźmin”), a „Katedra” Tomasza Bagińskiego dostała nominację do Oscara. Dobre VFX nie są więc zarezerwowane dla Los Angeles, a polskie studia postprodukcyjne regularnie pracują przy zagranicznych serialach, o czym mało kto wie, bo w napisach końcowych nikt ich nie szuka.

Ile kosztują VFX i od czego zależy cena

Hollywood wydaje na efekty setki milionów dolarów na film, ale nas interesuje inna skala: reklama, film produktowy, materiał na targi, spot do social mediów. Tu cena zależy od kilku rzeczy, które dobrze znać przed rozmową z wykonawcą.

Po pierwsze, liczy się liczba ujęć, a nie tylko długość materiału. Pięć sekund z obiektem 3D wkomponowanym w ujęcie z ręki, z odbiciami i cieniami, może oznaczać kilka dni pracy. Dwie minuty statycznie nagranej wypowiedzi z prostą podmianą logo mogą zająć znacznie mniej czasu. Po drugie, ruch kamery. Ujęcie ze statywu jest zwykle łatwiejsze do prześledzenia niż materiał z drona nad nierównym terenem, gdzie każdy błąd w odtworzeniu ruchu i perspektywy szybko staje się widoczny.

Po trzecie, interakcja. Obiekt, który po prostu stoi, jest tani. Obiekt, który dotyka prawdziwego aktora, rzuca cień na jego twarz i odbija się w jego okularach, jest drogi. Po czwarte, rozdzielczość: 4K to czterokrotnie więcej pikseli do policzenia niż Full HD, a rendering liczy się za każdy z nich.

Prosty przykład z naszego podwórka. Model 3D produktu obracający się na jednolitym tle oznacza przewidywalny zakres pracy i renderingu. Ten sam model wstawiony w nagranie sklepu, gdzie kamera jedzie wzdłuż półki, a produkt odbija się w szybie lodówki, wymaga znacznie więcej pracy, choć na ekranie widać ten sam przedmiot. Płacisz nie tylko za obiekt, ale też za wiarygodne połączenie go ze światem zarejestrowanym przez kamerę.

Dochodzi jeszcze jedna pozycja, o której klienci czasem zapominają: poprawki. W animacji 2D zmiana koloru koszulki może być prostą korektą. W CGI zmiana materiału obiektu często oznacza ponowne wyrenderowanie wszystkich klatek, w których się pojawia. Dlatego dwie rundy poprawek uwzględniamy w cenie, ale najważniejsze decyzje staramy się zamknąć na etapie sceny próbnej. Taniej jest przesunąć kamerę w scenopisie niż w gotowym renderze.

Ile to trwa

Czas jest drugim po cenie pytaniem, które słyszymy, i odpowiedź też zależy od liczby ujęć. Typowa reklama z efektami dzieli się na trzy etapy. Przygotowanie, czyli scenariusz, scenopis i ustalenie, które ujęcia będą miały VFX, zajmuje tydzień albo dwa. Zdjęcia to zwykle jeden lub dwa dni. Najdłuższa jest postprodukcja: od dwóch tygodni przy kilku prostych podmianach do sześciu i więcej, gdy w grę wchodzą obiekty 3D, symulacje i rendering w 4K.

W harmonogramie jest jedna pułapka. Praca nad konkretnymi ujęciami VFX zwykle wymaga materiału z planu, ale wcześniej można przygotować modele, look development, testy, previs i sposób śledzenia kamery. Mimo to problemy podczas zdjęć, takie jak pogoda, niedostępność aktora czy brak zgody na lokację, mogą przesunąć kolejne etapy. Animacja nie zależy od dnia zdjęciowego, dlatego przy napiętym terminie czasem okazuje się bezpieczniejszym rozwiązaniem.

VFX w marketingu: gdzie efekty do filmów spotykają się z biznesem

Przez lata VFX kojarzyły się głównie z kinem. Social media przeniosły te techniki do krótkich reklam. Torebki Jacquemus jadące ulicami Paryża jak autobusy czy gigantyczna maskara Maybelline na londyńskim metrze to przykłady FOOH (fake out of home). Obiekty 3D wkomponowano w prawdziwe nagrania miasta za pomocą trackingu, CGI i compositingu. Taka realizacja może być tańsza niż fizyczna instalacja i łatwiej przygotować ją w kilku formatach. Nie oznacza to jednak automatycznie dużego zasięgu. O wyniku nadal decydują pomysł, wykonanie, dystrybucja i marka.

W naszej pracy VFX pojawiają się w skali marketingowej, nie hollywoodzkiej. Realizujemy animacje produktowe 3D, tak jak projekt dla marki SweDeltaco, wizualizacje infrastruktury oraz obiekty 3D osadzane w prawdziwych ujęciach. Elementy powstają pod konkretną markę i produkt, bez przypadkowych modeli ze stocku z podmienionym logo.

Przed każdą wyceną zadajemy jednak pytanie: czy to w ogóle musi być VFX? Jeśli chcesz pokazać prawdziwych ludzi w prawdziwym miejscu i dodać element, którego nie da się sfilmować, efekty mogą być właściwym wyborem. Jeśli materiał ma wyjaśnić proces, system, usługę albo wnętrze maszyny, często lepiej sprawdza się czysta animacja. Nie wymaga zdjęć, aktorów ani pozwoleń na lokację. Wersje językowe mogą wymagać nowego lektora, zmiany tekstów ekranowych, grafiki i tempa scen, ale nie ponownego planu. Standardowy explainer 2D zajmuje nam 3-4 tygodnie od briefu do gotowego pliku, a samo animowanie 4-5 dni. Produkcja z VFX rzadziej mieści się w takim terminie, bo dochodzą zdjęcia i zależność od jakości nagranego materiału.

A co z AI?

Generatory wideo potrafią dziś tworzyć materiały na podstawie opisu, obrazów referencyjnych i wcześniejszych ujęć. Obsługują różne proporcje obrazu, pozwalają przygotowywać warianty i mogą być użyte nie tylko do moodboardu, ale też w produkcji. Nadal trzeba jednak pilnować powtarzalności produktu, czytelności logo, zgodności kolorów i możliwości naniesienia dokładnych poprawek. Ważne są też warunki licencji, źródło materiałów oraz oznaczenie treści, jeśli wymagają tego przepisy albo zasady platformy.

W praktyce AI może przyspieszać wycinanie masek, usuwanie drobnych obiektów, zwiększanie rozdzielczości, rotoskopię i przygotowanie wariantów. Może też tworzyć fragmenty obrazu lub całe ujęcia. Nadal potrzebna jest osoba, która kontroluje kadr, światło, ciągłość scen, wygląd produktu i zgodność z marką. To narzędzie produkcyjne, a nie zamiennik decyzji reżyserskich i kontroli jakości.

Jak zamówić efekty specjalne i nie przepalić budżetu

Najdroższe zdanie w postprodukcji brzmi „naprawimy to w poście”. VFX planuje się przed zdjęciami. Jeśli w ujęciu ma się pojawić obiekt 3D, operator powinien o tym wiedzieć. Trzeba zostawić miejsce w kadrze, przygotować znaczniki do trackingu, wykonać panoramę HDRI i zdjęcia referencyjne oświetlenia oraz nagrać czysty kadr bez aktorów. Każda z tych czynności zajmuje na planie kilka minut, a w postprodukcji może oszczędzić wiele godzin.

Druga sprawa to brief. Referencje wideo mówią więcej niż dwie strony opisu. „Chcemy, żeby produkt pojawił się na stole tak jak w tej reklamie, od 12. sekundy” to brief, z którym da się pracować. „Ma być efektownie” nie jest. Trzecia rzecz: lista ujęć z efektami, ustalona przed wyceną. Każde ujęcie dołożone po zdjęciach kosztuje więcej niż to samo ujęcie zaplanowane wcześniej, bo nikt nie zostawił na nie miejsca ani danych z planu.

Przy odbiorze materiału zwróć uwagę na pięć rzeczy, które zdradzają słabą robotę: kierunek światła na obiekcie inny niż w scenie, brak cienia albo cień o złej miękkości, zbyt ostre krawędzie wklejonego elementu, brak rozmycia w ruchu, gdy kamera jedzie, i obiekt, który wygląda czyściej niż wszystko dookoła. Nie musisz znać nazw technik. Wystarczy, że zapytasz, dlaczego lodówka nie rzuca cienia.

Na końcu zapytaj, co dokładnie dostaniesz: plik w jakiej rozdzielczości, w jakich formatach i czy z wersjami pod social media, takimi jak 9:16 oraz 1:1. Ustal też, czy zakres obejmuje pliki źródłowe, na jakiej licencji będą przekazane i czy wykorzystane fonty lub wtyczki pozwolą otworzyć projekt za rok. Te ustalenia decydują o tym, czy późniejsza zmiana ceny lub logo będzie prostą aktualizacją, czy nową produkcją.

Co z tym zrobić

VFX to nie magia, tylko rzemiosło z własnym cennikiem, i im lepiej rozumiesz, za co płacisz, tym lepszy materiał dostajesz. Jeśli zastanawiasz się, czy Twój temat potrzebuje efektów, czy wystarczy mu dobra animacja, napisz do nas albo zerknij do portfolio na narysujto.pl. Powiemy wprost, co ma sens, a czego nie opłaca się robić.